• Huizenonderzoek in Breda

    Wilt u meer weten over een huis, zijn bewoners of omgeving? Deze korte handleiding voor huizenonderzoek wijst u de weg. Stadsarchief Breda heeft verschillende bronnen waaruit u kunt putten.

    - Voordat u begint is het nuttig om u te realiseren dat huizenonderzoek eigenlijk uit drie deelonderzoeken bestaat. U kunt onderzoeken:
    1. van wie het huis was (eigenaren)
    2. wie er woonden (bewoners) en
    3. wat er met het gebouw en de omgeving zelf is gebeurd (gebouw en omgeving)

    - Verder willen wij u erop wijzen dat er grote verschillen zijn in de periode van voor 1800 en daarna. Voor 1800 zijn de bronnen veel onvollediger en meer divers dan daarna. Het onderzoek naar die periode zal dan ook moeilijker zijn.

    1. Eigenaren

    Het kadaster
    Het kadaster is de belangrijkste bron om de eigenaar van een huis te vinden. Deze landelijke dienst is in het begin van de negentiende eeuw in het leven geroepen om een duidelijke basis te hebben voor de grondbelasting. Voor Breda en omliggende dorpen dateren de eerste kadasterkaarten, de zogenaamde minuutplannen, uit 1824. Dit minuutplan was een nauwkeurige kaart met alle percelen in de gemeente, aangeduid met een nummer. In een bijbehorende lijst (OAT) stonden per perceelnummer de eigenaren opgesomd.
    Omdat men ook wilde weten hoeveel percelen elke eigenaar had, legde het kadaster vervolgens de kadastrale leggers aan. Dit waren boeken met per bladzijde een eigenaar met al zijn percelen. Elke eigenaar werd aangeduid met een artikelnummer.

    Stadsarchief Breda heeft de eerste minuutplannen van 1824, van Breda en de omliggende dorpen, met de bijbehorende OAT voor u beschikbaar op microfiche. Ook de kadastrale leggers tot ongeveer de jaren vijftig kunt u op microfiche inzien op de studiezaal.
    Binnenkort komen de minuutplannen en de vervolgminuutplannen uit latere jaren digitaal beschikbaar.

    De pondboeken
    Voor 1800 d.w.z. vóór de periode van het kadaster, zijn de pondboeken een belangrijke bron om een eigenaar op te sporen. In de pondboeken zijn de huizen van de stad geregistreerd met de eigenaren en bewoners/verhuurders, met aantekening van de betaling van diverse belastingen.

    Kopieën van de pondboeken over de perioden 1578-1580 en 1643-1810 kunt u raadplegen op de studiezaal.

    Archief van de Schepenbank en het notarieel archief
    In de schepenbank en het notarieel archief kunt u ook op zoek gaan naar eigenaren. Vóór 1811 registreerde de lokale rechtbank, de schepenbank, de koop en verkoop van huizen en landerijen. In Breda en omgeving spreken we van vestbrieven: akten waarin de schepenbank de overdracht van onroerende zaken in haar rechtsgebied vastlegde (vesten-vast maken in rechte). De koop zelf was vooraf al mondeling of (soms) bij een notaris geregeld.
    Sinds 1811 maken notarissen de akten van overdracht van een huis of landerijen op. Zij waren verplicht om per jaar repertoria bij te houden. Dit was een lijst van alle aktes die zij dat jaar hadden opgesteld met een korte omschrijving van zaak en betrokken partijen.

    Het Stadsarchief Breda is druk bezig de vestbrieven en notariële akten voor u toegankelijk te maken via de website.

    2. Bewoners

    Het bevolkingsregister
    De eigenaren van een pand zijn niet altijd ook de bewoners. Die kunt u vinden in het bevolkingsregister. Vanaf 1850 tot ongeveer 1920 geeft deze bevolkingsadministratie een nauwkeurige opgave van de woningen met de opeenvolgende bewoners. Van de bewoners vermeldt deze administratie onder meer het beroep, leeftijd, godsdienst en de geboorteplaats. Na 1920 kent de bevolkingsadministratie de alfabetisch geordende gezins- en alleenstaandenkaarten.

    Het bevolkingsregister van Breda en omliggende dorpen is opgenomen in de digitale stamboom op deze website. U kunt daarin op naam zoeken. Bij huizenonderzoek zult u echter meestal op adres willen zoeken. Daarvoor kunt u terecht op de studiezaal. Daar staat het bevolkingsregister van 1850 tot 1920 op microfiche, gerangschikt op wijk- of huisnummer.

    De adresboeken
    Adresboeken zijn commerciële uitgaven gebaseerd op het bevolkingsregister. Ze zijn later verdrongen door telefoonboeken. Adresboeken geven alfabetisch de namen en beroepen van de hoofdbewoners van de huizen, maar niet van de inwonende kamerbewoners. Van 1881 tot 1965 is vaak ook een overzicht per straat van hoofdbewoners opgenomen.

    Kopieën van de adresboeken zijn voor u raadpleegbaar op de studiezaal. Zij zijn ook in te zien via de website.

    Wijk- en huisnummers
    De gemeente Breda kende tot 1896 een wijknummering, daarna een nummering per straat. Voor de omliggende gemeenten lag de overgang van wijk- naar straatnummering ná 1945.
    Bestonden huizen al voor 1810 dan kunt u via de overzichten van een wijknummer teruggaan naar het pondboeknummer van de Bredase huizen in de zeventiende en achttiende eeuw.

    De concordansen die wijk- en straatnummers (en eventueel pondboeknummers) verbinden, vindt u op de studiezaal en op onze website.

    3. Gebouw en omgeving

    Bouwtekeningen
    In de tweede helft van de negentiende eeuw nam de stadsbevolking enorm toe. Dit werd opgevangen door huizen die niet altijd even bewoonbaar waren. De Woningwet van 1901 zorgde voor landelijke regels voor bouwen. Van huizen die na die tijd gebouwd zijn is de kans groot dat er in het archief een bouwvergunning aanwezig is.

    Bij de balie in de studiezaal kunt u het adres waarvan u een bouwtekening zoekt opgeven. Indien aanwezig, wordt deze voor u uit het depot gehaald. Bouwdossiers vanaf 1997 kunt u inzien op het Stadskantoor, Claudius Prinsenlaan 10.

    Bouwkundige rapporten
    Van een flink aantal panden binnen de gemeente is er een rapport over de bouwhistorie in onze bibliotheek aanwezig.

    Overige bronnen
    Dat brengt ons vanzelf op een bron die u beslist niet over het hoofd mag zien. In de bibliotheek van Stadsarchief Breda kunt u over veel huizen, straten en wijken publicaties vinden. Ook de beeldcollectie die u op onze website kunt raadplegen, bevat een groot aantal afbeeldingen van straten, huizen en wijken. Wij wensen u een spannende zoektocht!